Nos ta keha. Nos ta keha hopi. Nos ta mira algo sosode den comunidad cu, segun nos, no mester sosode, y nos ta reacciona mesora. Nos ta publica mensahenan emocional riba Facebook. Nos ta indigna. Nos ta comparti potret y video den nos gruponan di WhatsApp. Nos ta keha di gobierno of di un departamento. Nos ta keha di falta di control y di aplicacion di ley. Nos ta keha cu ningun hende ta haci nada. Tin biaha nos ta rabia. Tin biaha nos ta haci hopi desordo. Y casi semper tin un hende cu ta bisa: “Mester haci algo”.
Y despues? Hopi biaha, nada. Nos a expresa nos indignacion, tur hende den e grupo di WhatsApp ta di acuerdo cu nos, e publicacion riba Facebook a acumula comentario y emoji di rabia, y algun dia despues nos ta pasa pa e siguiente asunto cu ta indigna nos.

Ora mi ta bisa “nos”, mi ta referi na nos como ciudadano y miembro di nos comunidad: habitante, bisiña, comerciante, fundacion, asociacion, organisacion no gubernamental, sindicato y otro organisacion cu ta representa interes comun. Nos tin tur derecho di expresa nos mes y keha ora nos ta considera cu algo ta robes. Pero mi kier bay un paso mas leu. Como miembro di un comunidad, nos tin tambe un responsabilidad civico di puntra nos mes kico nos por haci realmente pa atende e problema.
Tin biaha nos por haci algo.
Derecho administrativo di Aruba ta duna nos un instrumento cu, den e circunstancianan adecua, ta permiti nos pidi gobierno formalmente pa aplica ley. E instrumento yama un handhavingsverzoek: un peticion pa e autoridad actua contra un infraccion y exigi cumplimento di ley.
Un keho ta pidi gobierno pa scucha. Un handhavingsverzoek ta pidi gobierno pa tuma un decision.
Kisas gobierno no sa
Un minister, departamento of funcionario publico no por sa tur loke ta sosode rond Aruba. Un asunto cu bisiñanan ta discuti durante siman den un grupo di WhatsApp kisas ni a yega na atencion di e autoridad cu tin e facultad pa atende esaki.
Un carta bon documenta por trece e asunto na atencion di e autoridad corecto. Kisas esey so ta suficiente: e departamento ta investiga y ta actua. Al fin y al cabo, e meta no ta bay corte. E meta ta logra cu e autoridad atende e problema.
No semper esaki lo funciona asina. Un handhavingsverzoek no ta un solucion magico. Pero e ta un instrumento legal efectivo, pasobra e ta haci mas cu solamente expresa descontento.

No solamente pa ciudadano individual
Un “handhavingsverzoek” ta un peticion por escrito cu ta pidi e autoridad administrativo competente pa actua contra un presunto infraccion. Nos ta identifica kico ta pasando, cua regla nos ta considera cu un hende ta violando, y nos ta pidi e autoridad responsabel pa actua.
Esaki por tin importancia pa un ciudadano individual of pa interesnan organisa: un grupo di bisiña, un fundacion of organisacion no gubernamental, un organisacion empresarial manera Comerciante Uni Aruba (CUA) of ATIA, un asociacion of un sindicato.
Pero tin un condicion importante. Segun e Landsverordening administratieve rechtspraak, conoci como LAR, e persona of organisacion cu ta uza e procedimiento mester califica como un belanghebbende: un partido interesa cu su propio interes ta directamente afecta. Un organisacion no ta califica automaticamente solamente pasobra e ta considera un asunto importante. E circunstancianan y e interesnan cu e ta representa ta conta.
Tambe mester tin algo cu legalmente e autoridad por exigi: un regla aplicabel, un presunto infraccion y un autoridad administrativo cu tin e facultad legal pa actua.
Dicon e instrumento aki tin peso
Derecho administrativo di Aruba ta reconoce loke abogadonan ta yama e beginselplicht tot handhaving. Den palabra simpel: ora un hende ta viola un regla legal y un autoridad administrativo tin e facultad pa exigi cumplimento, e punto di salida ta cu e autoridad mester actua.
E Gemeenschappelijk Hof van Justitie a establece cu, como aplicacion di ley ta sirbi e interes publico, un autoridad cu tin e facultad pa actua contra un infraccion mester, como regla general, uza e facultad ey. Solamente den circunstancianan special e por abstene di actua.
Esaki no ta nifica cu tur handhavingsverzoek ta logra su meta. Gobierno mester evalua e hecho y e ley aplicabel. Pero Corte a reconoce tambe cu un persona cu a pidi debidamente pa e autoridad exigi cumplimento di ley tin, den principio, derecho na e actuacion ey. Esey ta loke ta duna e instrumento su peso.
Nos por tuma e prome paso
Un handhavingsverzoek ta un instrumento legal. Pesey ta recomendabel busca conseho legal, particularmente ora e hecho of e legislacion aplicabel ta complica. Pero esaki no ta nifica necesariamente cu nos prome paso mester ta contrata un abogado.
Den un caso suficientemente senciyo, nos por identifica kico ta pasando y cua regla nos ta considera cu un hende ta viola. Nos por splica dicon e situacion ta afecta nos directamente, identifica e autoridad responsabel y pidi claramente pa e autoridad exigi cumplimento di ley y tuma un decision formal.
Pone esaki por escrito. Warda un copia. Warda e documentonan di back-up, potret y otro informacion relevante. Y, mas importante ainda, warda prueba di ki dia bo a entrega e peticion y ki dia e autoridad a ricibi esaki.

Habri bo kalender: marca diesdos siman
No entrega un handhavingsverzoek y despues lubida riba dje.
A menos cu un otro plazo legal pa tuma un decision ta aplica, LAR ta duna e autoridad diesdos siman pa dicidi. Calcula e fecha ey ora bo entrega bo peticion y marca esaki den bo kalender.
Si gobierno contesta, registra ki dia bo a ricibi e decision. Si gobierno no contesta dentro di e plazo aplicabel di diesdos siman, no pensa cu simplemente nada a pasa. Segun LAR, e falta di un decision ta conta como un rechaso: un fictieve weigering. Gobierno no por mantene nos pafo di e proceso legal indefinidamente simplemente door di laga un peticion sin contesta.
Pero ley no ta administra nos kalender pa nos.
Skirbi e peticion. Entrega esaki. Warda prueba. Marca diesdos siman. Si un decision yega, registra e fecha. Si ningun decision yega, reconoce cu vencimento di e plazo por duna bo e siguiente paso den e procedimiento.
Y e ora un otro plaso ta cuminsa core.
Seis siman: no laga e plaso pasa
Sea cu nos ricibi un rechaso concreto of cu e plaso aplicabel pasa sin un decision, tin un siguiente paso. Segun LAR, generalmente bo mester presenta un bezwaar, esta un obhecion formal, dentro di seis siman. Aruba tin un fase obligatorio di bezwaar. Despues di e fase ey, e asunto por continua dilanti Corte y, finalmente, si ta aplica, dilanti di e Gemeenschappelijk Hof van Justitie.
No ta necesario pa nos tur bira specialista den derecho administrativo. Nos simplemente mester compronde cu e procedimientonan aki ta mara na plaso.
Manda e peticion. Registra esaki. Marca e fecha den bo kalender. Keda follow-up. Actua.

Ki ora nos mester acudi na un abogado?
Si interesnan grandi ta den wega, e ley ta complica, of nos no ta sigur si nos ta califica como un belanghebbende of si nos a identifica e autoridad corecto, por ta prudente busca asistencia legal desde e cuminsamento.
Aki ta na su luga pa duna un conseho di precaucion. Bo por topa cu consultant of consehero cu no ta abogado, pero cu ta ofrece asistencia cu procedimiento manera esaki. Tene cuidao cu ken bo ta contrata. Aunke LAR tin como meta ofrece proteccion legal accesibel, derecho administrativo por bira tecnicamente complica den poco tempo. E derecho pa participa den e procedimiento, e competencia di e autoridad, e legislacion aplicabel y e plasonan tur por tin importancia.
Si bo ta paga un hende pa brinda bo asistencia legal, sigura cu e persona tin e formacion y e conocemento legal adecua. Spaar placa na cuminsamento no ta yuda hopi si haci un aanpak robes of un plaso cu bo a laga pasa finalmente ta costa bo bo caso.
Den e casonan adecua, nos por tuma e prome paso nos mes. Si gobierno rechasa e peticion, nos por trece e decision, nos peticion original y e documentonan necesario na un abogado. Si e plaso di diesdos siman pasa sin un decision, nos tin igualmente un dosier prepara y un situacion concreto den e procedimiento cu un abogado por atende.
Esaki por haci e asistencia legal mas enfoca y, posiblemente, reduci e gastonan. En bes di pidi un abogado pa cuminsa for di cero, nos ta yega cu e peticion, evidencia, prueba di entrega y e fechanan relevante ya documenta.
Di indignacion pa accion
Nos tin tur derecho di keha. Nos mester expresa nos mes ora nos ta considera cu algo ta robes. Pero si nos tin un instrumento disponibel pa atende e problema, mi ta kere cu nos tin tambe un responsabilidad civico di considera uza esaki.
Tin biaha e paso ta asina simpel manera informa e departamento corlecto di algo cu e no tabata sa. Un carta so por ta suficiente pa inicia un investigacion y logra e resultado desea. Tin biaha gobierno no lo ta di acuerdo, lo nenga di actua of no lo contesta. E ora conocemento di e proceso legal ta bira importante.
Un handhavingsverzoek no ta un solucion magico y ley no por garantisa e contesta cu nos kier. Pero e ta duna nos un instrumento efectivo pa pasa di bisa “un hende mester haci algo” pa pidi formalmente e autoridad competente pa actua.
Pues, e siguiente biaha cu e grupo di WhatsApp ta explota, Facebook ta na candela y tur hende ta di acuerdo cu “mester haci algo”, kisas un hende mester haci un otro pregunta:
Kico nos ta bay haci?
Tin biaha e contesta ta cuminsa cu un handhavingsverzoek y un fecha marca den nos kalender.
Te otro siman, cuida boso mes y otro. Si bo kier lesa mas di mi blognan of scucha mi podcastnan, bishita mi website na www.lincolngomez.com. Te otro siman.
