Den un analisis profundo riba e desaroyonan constitucional y e ehecucion di leynan di nos pais, Raad van Advies (RvA) a haci un yamada cla pa un evaluacion na tempo di e Landsverordening Integriteit Ministers. Segun e organo consultativo mas halto di nos pais, e paso aki ta esencial pa fortalece e confiansa di pueblo den e institucionalidad y e democracia parlamentario.
Den un documento cu a entrega recientemente na Gobierno di Aruba, ta repasa situacionnan cu a topa cu nan den nan 40 aña di existencia. Problema cu nan a señala y cu te ainda no a drecha. Pero tambe conseho riba algun tema, manera esun di Ley di Integridad.
Nan ta señala den e documento cu e caminda pa yega na e ley aki tabata un proceso largo y yen di obstaculo. Maske e prome pasonan pa screening di candidato-ministernan a cuminsa na aña 2013 via un decreto gubernamental (landsbesluit), entre 2015 y 2021 Raad van Advies a saca no menos cu shete conseho tocante diferente concepto di iniciativa. E organo a expresa su decepcion e tempo ey pa e falta di decision di e poder legislativo pa logra un consenso den interes di e integridad di gobernacion.
Finalmente, e Ley di Integridad di Minister a drenta na vigor dia 1 di januari 2022. E ley ta prescribi cu cada candidato pa minister mester pasa den cinco investigacion estricto prome cu su nombramento: un investigacion hudicial, di siguridad di estado, fiscal, di transaccionnan inusual y un test medico.
E prome prueba den practica
Despues di e eleccion di Parlamento na december 2024, a aplica e ley aki pa prome biaha. E proceso aki a hiba na e nombramento di seis di e shete ministernan na fin di maart 2025. Un candidato-minister no a wordo presenta pa nombramento debi na un declaracion desfaborabel di Departamento di Impuesto (DIMP) tocante su obligacionnan fiscal.
E caso aki a desencadena den varios proceso hudicial y un trayecto penal cu finalmente a keda clausura dos aña despues via un areglo (schikking). Maske e impedimento pa un posibel nombramento a keda elimina, e candidato mester pasa atrobe den e screening formal completo. E desaroyo aki a haya amplio atencion den medionan di comunicacion y a lanta interogantenan serio tocante e ehecucion di e ley.
“Ta di gran importancia cu un evaluacion amplio di e ley di integridad tuma luga hopi prome cu yama eleccion di Parlamento nobo,” Raad van Advies ta bisa.
Mester di evaluacion y un ley cu ta cubri tur politico
Raad van Advies ta considera necesario y oportuno cu ta hiba un evaluacion di e ley aki den termino corto, involucrando tur e partidonan (stakeholders) cu ta forma parti di e proceso di screening. Si e evaluacion mustra cu mester haci ahustenan, esaki mester tuma luga na tempo prome cu e siguiente eleccionnan.
Ademas, e organo ta reitera su recomendacion pa crea un ley cu ta aplicabel pa tur mandatario politico, incluyendo miembronan di Parlamento. Actualmente, un candidato cu no pasa e screening pa minister si por hura como parlamentario, un situacion cu segun RvA por afecta e confiansa di e ciudadano den e organo constitucional mas halto di nos pais.
E meta final mester ta pa yega na un consenso cu ta ehecutabel den practica, cu ta basa riba un base hudicial solido y cu ta duna un contribucion esencial na restauracion di confiansa den gobernacion.